In goede handen

Erfgoed is meer dan stenen en muren. Het leeft dankzij mensen die zich er elke dag met zorg en overtuiging voor inzetten. In tijden waarin monumenten en historische plekken onder druk staan, maken vrijwilligers, verenigingen en buurtbewoners het verschil. Met hun kennis, engagement en creativiteit houden zij het Antwerps erfgoed levend. Tijdens Open Monumentendag ontdek je niet alleen de mooiste erfgoedplekken, maar vooral de bijzondere mensen die ervoor zorgen dat ons erfgoed écht in goede handen is.

Vrijwilligers in rode overalls zitten rond een tafel in de Westhinder.

Erfgoed onder druk, mensen als hoopvolle kracht

Het Europese thema van Open Monumentendag is dit jaar ‘erfgoed in gevaar’. De aanleiding daarvoor is de oorlog in Oekraïne en de schade die de oorlog in het hele land heeft veroorzaakt. Ook veel monumenten, kerken en musea werden beschadigd of vernietigd. Dat toont hoe het Europese erfgoed kwetsbaar is in tijden van gewapend conflict.

Oorlog is niet de enige dreiging. Ook leegstand en verval, veranderende functies, klimaatuitdagingen en een gebrek aan financiële middelen zetten erfgoed onder druk. Met het Vlaamse thema ‘In goede handen’ kijken we bewust naar datgene dat wél hoop geeft: de mensen die het erfgoed onderhouden, herstellen, herbestemmen en doorgeven, want erfgoed bestaat niet zonder de mensen die er elke dag met toewijding voor zorgen.

Engagement als fundament

Monumenten en historische plekken kunnen pas veilig zijn wanneer ze in goede handen zijn. Achter elke erfgoedsite schuilen verhalen van mensen die zich er dagelijks voor engageren: eigenaars die investeren in onderhoud, ontwerpers en vaklui die met respect zoeken naar oplossingen, maar zeker ook vrijwilligers, verenigingen en buurtbewoners.

Zij schenken hun tijd, zorg en passie aan plekken die voor hen betekenis hebben en die ze willen doorgeven aan volgende generaties. Tijdens het Internationale Jaar van de Vrijwilliger zet Antwerpen bewust die erfgoedgemeenschappen in de kijker.

Vrijwilligers poseren met hun werkgerief in het fort.

De stille kracht van vrijwilligers

Tal van Antwerpse monumenten blijven bestaan dankzij de inzet van vrijwilligers en verenigingen. Zij openen deuren die anders gesloten zouden blijven, leiden bezoekers rond, documenteren erfgoed en onderhouden sites die vaak buiten de schijnwerpers vallen.

Denk aan de gidsen en erfgoedzorgers van de Antwerpse forten en bunkers, de vrijwilligers van De Roma die jarenlang ijverden voor het herstel van hun geliefde cinema of de gemeenschappen op en rond de Droogdokkensite die het maritieme erfgoed levend houden. Er zijn vrijwilligers in kerken, maar ook heemkundige kringen, de Poesjenellenkelder of verenigingen die volkscafés, kapelletjes of begraafplaatsen verzorgen. Zij tonen hoe erfgoed gedragen wordt door mensen met een hart voor hun omgeving.

Lokale kennis, grote waarde

Onderzoek in binnen- en buitenland toont hoe cruciaal vrijwilligers zijn voor erfgoed. Zij zijn doorgaans sterk lokaal verankerd en oprecht gemotiveerd. Door hun langdurige betrokkenheid kennen ze de geschiedenis, het gebruik en de betekenis van een plek. Net die lokale verbondenheid maakt hen tot waakzame erfgoedzorgers.

Creativiteit en veerkracht

Vrijwilligers brengen niet alleen kennis, maar ook veerkracht en creativiteit in de erfgoedzorg. Soms zijn professionele middelen beperkt en moeten erfgoedgemeenschappen op zoek naar creatieve oplossingen: tijdelijke herbestemmingen, kleinschalig onderhoud, fondsenwerving of samenwerking met buurtorganisaties. Die inventiviteit houdt erfgoed levend, zelfs in uitdagende omstandigheden.

Persoon maakt een houten kerkmeubel schoon of restaureert het interieur van een kerk. Op de achtergrond zijn donkere houten panelen en kerkbanken zichtbaar. De ruimte heeft een stenen vloer en hoge plafonds.

Vrijwilligers staan op een van de havenkranen.

Kwetsbaarheid erkennen

Onderzoek laat ook zien dat steunen op een vrijwilligersnetwerk uitdagingen met zich meebrengt. Veel erfgoedgroepen zijn afhankelijk van gemotiveerde vrijwilligers. Vaak zijn die al wat ouder en hebben ze een onmisbare rol binnen de organisatie. Daardoor zijn de vrijwilligersorganisaties op lange termijn kwetsbaar. Want als die mensen wegvallen, wie neemt het dan over?

Daarnaast staan vrijwilligers steeds vaker oog in oog met complexe technische en juridische erfgoedvraagstukken. Zonder voldoende professionele ondersteuning en begeleiding wordt het voor vrijwilligers moeilijker en ingewikkelder om te blijven zorgen voor ons erfgoed.

Samenwerken aan duurzame erfgoedzorg

Duurzame erfgoedzorg vraagt daarom om samenwerking. Dat is ook de kernboodschap die de Verenigde Naties tijdens het Internationale Jaar van de Vrijwilliger willen geven: vrijwilligers kunnen pas écht impact hebben als ze duidelijke richtlijnen krijgen, voldoende opleidingen, ondersteuning in alle vormen en kunnen samenwerken met overheden en experten.

Voor erfgoed betekent dat investeren in partnerschappen tussen vrijwilligers, professionals en lokale besturen en erkennen dat duurzame erfgoedzorg een gedeelde verantwoordelijkheid is.

Een vrijwilliger toont en vertelt over museumstukken. Hij zit aan een tafeltje met daarop museumobjecten.

Een vrijwilliger staat op een trapladder om een archiefdoos van een hoog rek te nemen.

Ontmoet de erfgoedgemeenschappen van vandaag

Tijdens Open Monumentendag in Antwerpen ontdek je daarom dit jaar niet alleen bijzondere erfgoedparels, maar ook de erfgoedgemeenschappen die dat erfgoed levend houden. Vrijwilligers, buurtbewoners en verenigingen zetten zich met hart en ziel in om deuren te openen, verhalen te delen en zorg te dragen voor plekken die anders misschien verdwijnen.

Neem de tijd om met hen in gesprek te gaan, luister naar hun passie en ontdek hoe erfgoed verbindt. Misschien krijg je zelf wel zin om mee de handen uit de mouwen te steken, want heel wat erfgoedgemeenschappen zijn nog op zoek naar mensen die willen meebouwen aan de toekomst van ons erfgoed.